Martzelina Lopetegi Olaiz lehen lerroan jartzeko
2022an hartu zuen Oiartzungo Bertso Eskolak Martzelina Bertsozale Elkartea izena, Martzelina Lopetegi Olaizen omenez. Elkartearen jarduna izan du hizpide Karmele Mitxelena Etxebestek.
Martzelina Lopetegi Olaiz bertsolariaren ilustrazioa. Txakur Gorria Euskal kulturaren zati esanguratsuetako bat da bertsolaritza. Hala izan da historikoki, eta hala izaten jarraitzen du gaur egun ere. Ikusi besterik ez da eskualdetako zein Euskal Herriko txapelketak mugitzen duten jende andana. Herriarteko txapelketak ere martxan dira aurten, eta Gipuzkoaren kasuan 57 taldek abiatu zuten lehiaketa. Ezin esan, beraz, bertsoa hilda dagoenik.
Oholtzetan edota plazetan denetarik ikusten da; bertsolari gazte zein helduak, eta baita emakumeak zein gizonak ere. Normaltzat dugu gaur-gaurkoz emakumeak bertsotan ikustea, baita txapelak janzten ikustea ere, baina hori ez da beti horrela izan, eta duela zenbait hamarkada borroka egindako emakume bertsolariei eskertu beharreko zerbait da hori.
Martzelina Lopetegi Olaiz da horren adibide. 1864an jaio zen bertsolaria Ergoiengo Galtzadeta baserrian, eta 1930ean hil zen, bronkopneumonia baten ondorioz. Ezer gutxi daki herriak haren inguruan, baina Martzelina Bertsozale Elkartea horri aurre egiteko jaio da.
Karmele Mitxelena Etxebeste Martzelina Bertsozale Elkarteko kide da, eta hark eman du taldearen berri. Duela lau urte arte Oiartzungo Bertso Eskola zuen izen herriko bertsozaleen bilguneak, baina Mitxelenak kontatu du gaur egun diru laguntzak eskatzeko edota ekitaldiak antolatzeko “askoz errazagoa” dela elkarte bat eratuta izatea. Alegia, Martzelina Bertsozale Elkartea “behar batetik” sortu zen.
Elkartea eratzerakoan zenbait izen izan zituzten mahai gainean; denak ez ziren pertsona izenak, baina hor tartean zegoen Martzelinarena. “Bazegoen hor nonbait Martzelina, baina inork ez zekien zein zen. Izena entzuna genuen, baina bere bizitzaren inguruan ezer gutxi genekien, eta aitortza moduko bat iruditu zitzaigun gure elkarteari Martzelina Bertsozale Elkartea izena hartzea. Gainera, izenak berak ‘nor da Martzelina?’ galdera sortzen du”.
Bide horretan, nabarmendu du taldearen lana izan dela Martzelinaren izena zabaltzea. Are, ez da ahaztu behar 2023an Martzelina Lopetegi Olaiz. Edo. liburua plazaratu zutela bertsolaria bera ardatz izanik.
Martzelinaren izena zabaldu nahian
Alabaina, liburua ez da Lopetegiren izena eta izana zabaltzeko burutu duten ekintza bakarra, Libertadia hartuta aspaldian nago esaldiarekin tote poltsak egin baitzituzten. Hori Lopetegik Txirritari erantzundako bertso baten amaiera da [azpialdean ikus daiteke], eta “amaiera esanguratsu” horrekin zerbait egin nahi zuten bertsozale elkarteko kideek. “Garai horretan emakume batek plaza batean hori kantatzea gauza handia da”.
Hasieran Lopetegiren inguruan bi paragrafo adina baino ez zekiten, eta Joxemari Mitxelenaren laguntzarekin elizako paperak lortu, eta jakin zuten, besteak beste, bi haur izan zituela, nahiz eta biak hura bizi zela hil egin ziren.
Mitxelenak, hortaz, argi utzi nahi izan du “ahalegin bat” egin dutela Lopetegiren izena zabaltzen, baina sinistuta dagoela ereindako haziak eman dituela bere fruituak. “Esfortzu bat egin dugu, eta herrian jendeak entzun du Martzelinaren inguruan hitz egiten, eta, beraz, jakin du nor zen”.
Gaur egun zortzi kidek osatzen dute bertsolaritza taldea, eta gehienak emakumeak dira. Hortaz, nahi gabe ere, ezinbestean, ikuspegi feminista lantzen dute. “Esaterako, saio bat antolatzeko orduan lau bertsolari ariko badira, bi emakume eta bi gizon izango dira derrigor. Gainera, saioak bideratzeko edota diseinatzeko orduan nahi gabe bada ere gure eskua ikusten da, ez baita berdina gai jartzaile bat emakume edota gizona izatea”.
Iragan asteburuan Hezur Berriak bertso saio literarioa egin behar zuten, baina apirilaren 11ra atzeratu behar izan dute egoerak hala bultzatuta. Amatasunarekin lotutako hitzordua da, eta Miren Amuriza Plaza, Oihana Iguaran Barandiaran eta Alaia Martin Etxebeste ariko dira bertsotan; musikaz Ines Osinaga arduratuko da, eta gai emaile lanak Ane Labaka Mayozek egingo ditu.
Ildo horretatik, Mitxelenak dio emakumeen bertsolaritza “deskubrimendu bat” izan dela; “Orain artean erabat isilpean egon eta baloratu gabea izan da. Tira, ez dakit isilpean egon den edo ez den baloratua izan, baina uste dut azken urteetan irabazi duen zerbait badela baloratua izate hori, eta horrek ekartzen duela ulertzea eta onartzea emakumezkoen bertsolaritza ere”.
Herriaz galdetuta, azken urteetan ez direla horrenbeste bertsolari ateratzen azaldu du, “baina gaztetxoak badabiltza” Aipatu du emakumezkoak gutxiago direla, “baina herrian Alaia Martin bat izatea erreferente oso garrantzitsua da ondoren datozenentzat. Gerora emaitzak ikusteko lana egin behar da, eta horregatik dugu bertso eskola”.
Hori, baina, ez da Martzelina Bertsozale Elkarteak ematen duen zerbitzu bakarra, urtean zehar zenbait ekitaldi ere antolatzen baitituzte, eta horien artean nabarmendu du Mitxelenak abuztuaren 5ean egiten duten bertso jaialdia, “ahalegin baten ondorio izan da saio hori”.
Martzelina asko daude munduan oraindik, emakume izen asko dago ikertzeke, eta horixe egin nahi dute oiartzuarrek: izenak bilatu, ikertu eta jendarteratu nahi ditu Martzelina Bertsozale Elkarteak.
Martzelinak Txirritari botatakoak
Txirritak:
Aditu bihaituzu
nere abisuak
hoiek izango dira
gauza prezisuak
jakinaren gainian
jarri gurasuak
bestela ez du balio
nere desiuak.
Martzelinak erantzun:
Aitakin eta amakin
konpontzen naiz ondo
haitaz eskusarikan
jartzerik ez dago;
jakinaren gainian
dirade lenago
libertadia hartua
aspaldian nago.
