Alkandora urdinak
Irailaren 13an bete ziren 90 urte faxistek Orereta hartu zutela. Egun hartan, herritarrek hautetsontzietan hautatutako gobernu errepublikarraren kontra altxatutako militar espainiarrak armaz jabetu ziren gure herriaz. Okupazioak amaiera eman zion aurreko urteetan Errepublika ekartzen ari zen era guztietako eskubide zibil, politiko, sozial eta norbanakoen lorpenei: adibidez, emakumeek lehen aldiz bozkatu zuten 1933ko azaroaren 5ean.
Aurrekoan hainbat datu eman nituen duela 90 urteko Madalen Jaiak zein girotan ospatu ziren irudikatzeko. Giro nahasi hura okertu besterik ez zen egin udan zehar. Irailaren 13 hartako aurreko egunetan nahasmendua zabaldu zen gurean. Tinko defendatu zuten herria oreretarrek, eta faxistek ezin izan zuten lehen saiakeran sartu. Frente Popular aldizkariak jaso zuenez, «herri langile honetako zerbitzuen antolaketa miresgarria da». Tropa frankistek herriak bozkaz aukeratutako agintea kendu zuten, azkenik, kentzeko zuten modu bakarrean: indarrez eta bortxaz. Ondoren, gureganaino iritsi den gau hotz eta iluna zabaldu zuten, kolpe militar frankistaren errepresioaren ondorioak gaur arte iritsi direlarik.
Garai hartako Oreretak 9.373 biztanle zituen denera: 2025eko abenduaren 31n erdigunean bizi ginen 9.370 biztanleen pare, ia. Datu horrek errazago lagunduko digu tragediaren dimentsioaz jabetzen. Biztanle horietatik 4.394 ebakuatuak izan ziren, 2025eko abenduan Galtzarabordan bizi ziren 4.656 pertsona adina ziren ia: Orereta uztera behartua ikusi zuten haien burua. Ondoren piztu zen gerrara, 862 miliziano eta gudari joan ziren eta 450 bando frankistarekin mobilizatu ziren (72 boluntarioak izan ziren). Beraz, batzuen eta besteen artean, Oreretako ia 1.400 pertsona ibili ziren gerran, Olibet-Etxeberrietan 2025eko abenduaren 31n bizi ziren 1.415 pertsonak adina. Horietatik, gerran hildakoak guztira, 150 bizilagun izan ziren: 99 milizianoen artean eta 51 bando frankistan.
Frontean hildakoez gain, 274 oreretar gerra kontseiluetan epaitu zituzten, eta 22 heriotz zigorrera kondenatu: horietatik 8 fusilatu zituzten; 37 bizilagunek zigor ekonomikoak pairatu zituzten; 35 udal langile kargugabetu zituzten; 431 herritar gerra presoak izan ziren, eta 37 fusilatu zituzten; herriko 154 haur atzerrian errefuxiatu behar izan zituzten, familiatik aparte, eta batzuk ez ziren sekula gehiago bueltatu; udal irakasleak bota zituzten, eta haietako bat fusilatu zuten, eskola frankista egin zuten eta hezkuntza nazionalkatolikoa zabaldu; udaleko 4 funtzionarioren gorpuak artean ez dira agertu: Felix Elgarresta Arbelais, Jose Elvira Narvaiza, Celestino Gaztelumendi Berasategui eta Miguel Irastorza Echeberria ziren.
Desagertua jarraitzen du ere, era berean, Serapio Mendarte Ugarte zinegotziak. Bortxaz desagertuak, haien familiek 90 urte ondoren, haien bila jarraitzen dute.
Horiek dira zenbaki eta hizkiekin gurean gertatutako batzuen aipamenak. Errenteriako Udalaren enkarguz Aranzadik egindako ikerketa jasotzen duten Errenteria 1936-1945 Giza eskubideen zapalketa eta errepresioa Gerra Zibilean eta Lehen Frankismoan liburuetatik atereak.
90 urte geroago hemen dihardugu orduko oreretar haien seme-alabek, bilobek, birbilobek eta ordutik gurera etorri eta oreretartu diren lagun askok faxismoaren kontra borrokatzen. Faxistak Oreretara sartu ziren egun berean «Faxismoari ez» esatera atera gara kalera.
Behin Rafa Bandresek, herriko kronista handiak, esan zizkidan hitzak ditut gogoan: «Alkandora urdinak ez ditu pipiak jotzen eta ez dira hondatzen: ongi gordeta dituzte ganbaran behar dituztenean ateratzeko». Bai, Rafa, denborak arrazoia eman dizu, baina hemen jarraituko dugu guk zutik: «Faxistak ez dira pasako!».
