Faxisten okupazioaren urteurrenaren harira, ekitaldi instituzionala
Larunbatean izango da ekitaldi hori faxisten biktima izan zirenak aitortu, eta memoria, justizia eta erreparazioa egiteko. Murala ere margotu dute, eta brigada antifaxisten gaineko hitzaldia antolatu.
Jose Erbiti kalean egindako murala. Faxixtek Errenteria-Orereta okupatu zutela 90 urte beteko dira igandean, hilaren 13an. Data hori gogoratuko du udalak larunbatean, hilaren 12an, ekitaldi instituzional baten bidez. 10:45ean izango da ekitaldi hori, Herriko Plazan eta herritar guztiak parte hartzera deitu ditu udalak. Gertatutakoa gogoratzeko eta udalerriak memoriarekin, egiarekin, justiziarekin, erreparazioarekin eta ez errepikatzeko bermearekin duen konpromisoa berresteko balioko duela ekitaldiak azaldu du udalak prentsa ohar bidez.
Faxisten okupazioa baino egun batzuk lehenago hainbat bizilagunek euren etxeak utzi zituzten familiekin batera, ebakuazio agindua jaso ondoren. Behin tropa faxistak sartu zirenean demokratikoki aukeratutako udalbatza tradizionalistek eta falangistek osatutako korporazio berri batek ordezkatu zuen. 1936ko Gerran eta lehen frankismoan Errenteria-Oreretan gertatutakoaren ezagutza berreskuratu eta dimentsionatzeko azken urteetan egindako lana du abiapuntu larunbateko ekitaldiak, hala adierazi du udalak.
Horren harira, gogora ekarri du, 2016an, udalbatzak aho batez erabaki zuela gerran eta gerraostean izandako gertaerak eta giza eskubideen urraketak ikertzea; Arantzadi zientzia elkarteak egin zuen ikerketa hori, eta testigantzak jasotzeko zabaldutako gunearen 36 ekarpen jaso ziren.
Lan horri esker, gertaera haiek herrian izan zuten eragina dimentsionatu ahal izan zen.Okupazio faxistaren ondorioetako batzuk datuekin erakusten ditu ikerketak: udalerriak zituen 9.000 biztanle ingurutik 862 lagun gudari eta miliziano gisa joan ziren frontera; 99 gerran hil ziren eta 29 estrajudizialki fusilatu zituzten. Halaber, 274 pertsona epaitu zituzten frankisten gerra-kontseiluetan, 20 heriotzara kondenatu zituzten eta 8 exekutatu. 35 udal langile kargugabetu eta 22 espedientatu zituzten; 154 haur, berriz, atzerrira bidali zituzten errefuxiatu gisa eta familietatik bananduta, kasu batzuetan urte luzeetarako. Herritarren erdiek ihes egin behar izan zuten udalerritik.
Larunbateko ekitaldian minutuko isilunea eta lore eskaintza egingo dira kolpe militarraren, gerraren eta ondorengo errepresio frankistaren ondorioz giza eskubideen urraketak jasan zituzten pertsona eta familia guztiekiko elkartasun eta oroimenez.
Urteurrena gogoratzeko murala
Ez da hori faxisten erasoaldiaren urteurrenaren bueltan udalak antolatu duen ekitaldi bakarra. Azken egunotan mural bat margotu dute Jose Erbiti kalean, Azokaren sarrerako eskuineko horman. Espazioaren aukeraketa ez da ausazkoa izan, toki horretan 1950eko hamarkadan Manufacturas de Yute fabrika zegoen, XX. mendearen lehen erdiko ehungintza-industriaren indarraren erreferenteetako bat Errenteria-Oreretan.
1937-1938 urteetan, Errenteria-Oreretatik ihes egin zuten pertsonen sailkapen-eremu bihurtu zituzten instalazio horietako batzuk frankistek.
1939tik aurrera, berriz, Langileen Batailoiak izan zituzten bertan, guztiz masifikatuta zeuden espetxeak hustea eta diziplina eta erakunde militarraren pean doako eskulana, esklabo lana egiteko. Yuteko horretan, 76 eta 137 unitateak kokatu zituzten, errepideak eraikitzeko eta hobetzeko, Aritxulegikoa kasu.
Trabajadoriek utzi zuten beste zerbait. Kanpokoak ziren Errenteriaren kasuan eta tartean izan ziren valentziar batzuk Soldadu-langileak kanpotarrak ziren eta Errenteriaren kasuan, tartean izan ziren valentziar batzuk, ahozko herri memoriak gorde duenez, bi buruhandi egin zituzten bi errenteriar ezagunengan inspiratuta, Lepo eta Xaku dira buruhandi horiek. Jose Erbiti kalean egindako muralaren beheko aldean ikus daitezke garaiko argazki batzuetan oinarrituta; goiko aldean trabajadoriak azaltzen dira Herriko Plazan, faxisten ospakizunen batean. “Gure historiaren pasarte hori hiri paisaian islatzeak aukera ematen digu gure historiaren ataza garrantzitsuak ezagutza orokor kolektiboan txertatzeko: Langileen Batailoiek urte luzez Errenteriako jaiei lotuta egon ziren buruhandiak utzi zizkiguten. Baina, gainera, gure historiaren zati hori hiri paisaian txertatzeak aukera ematen digu gertakari tragiko haiek bizi eta pairatu zituzten pertsona guztiak modu publiko eta kolektiboan aitortzeko. Egia, justizia eta erreparazioaren garrantzia eta beharra gogorarazteko modua ere bada”, esan du udalak.
Internazionalista antifaxistei buruzko hitzaldia
Ekitaldi instituzionala, murala, eta hitzaldia ere antolatu du udalak. Aitzol Arroyo historialariak eta Aitor Azurki kazetariak Borrokalari internazionalistak 1936ko Gerran, Gipuzkoan. Errenteria eta Oarsoaldeko kasua izenburupean ariko dira.
1936ko udan gutxienez 180 atzerritar antifaxista Gipuzkoara etorri ziren faxismoaren aurka borrokatzeko. Nazioarteko Brigada ospetsuen aitzindariak ziren: frantziarrak, italiarrak, alemaniarrak, poloniarrak, belgiarrak… Hitzaldian estatu ugariko borrokalarion ibilbideari buruz jardungo dira Azurki eta Arroyo: nola antolatu ziren, non borrokatu eta non hil. Errenteria-Oreretako kasu zehatza aztertuko dute; baita Oarsoaldeko xehetasun guztiak azaldu ere.
Hizlarien hitzetan “orain arte ezagutu gabeko borrokalariak ditugu, gudari eta milizianoekin batera, demokrazia eta askatasuna suntsitu zuten kolpisten kontra dena eman zuten lehenengo atzerritar ausart eta solidarioak”.
Hitzaldia Reina Aretoan izango da, urriaren 8an, osteguna, 18:00etan.
