90 urte eta gero
Uztailaren 18an —bihar, alegia—, beteko dira 90 urte faxistak militarki altxa zirenetik. Madalen bezpera baino hiru egun lehenago, justu.
Txikitatik jakin genuen hemen gerra bat izan zela, galdu zutenen artekoak ginela. Urte luzez gerrari zibila deitu genion, norbaitek «hura ez zen gerra zibila izan» esan zigun arte. Ordutik, 1936ko Gerra izan zen guretzat. Gero, ohartu ginenean ez direla gauza bera Gerra, Gerra Zibila eta Altxamendu Militarra, hasi ginen jabetzen benetan zer zen Altxamendu hark zapaldu, ukatu eta galarazi ziguna: zein sakonak diren gaur arte iritsi zaizkigun haren sustraiak.
Garaiko oreretar haiek imajinatzen ditut, duela 90 urtekoak, Madalen Jaien zain, garaiotako oreretarrok gauden bezala. Zer izango ote den jaia, lagunartea eta alaitasuna zabaldu eta askatuko dituen suziriak eztanda egin ordez, herio, samina eta sarraskia barreiatuko dituena lehertzea. 1936ko Madalen Jaiak bertan behera geratu ziren, hurrengo bi urtetakoak bezala.
Gauzak guk ezagutu bezala izan direla beti pentsarazten digun oroimen ahulak, betidanik jaiei txupinazioak eman diela hasiera iradokiko liguke. Ea zer dion, ordea, historiak: Madalen bezperan arratsaldeko 07:00etako txupinazoa, 1966tik jaurtitzen da. Aurretik, Escuelas Viteri-ko atetik botatako etxafuego soil batek hasten zituen Madalen Jaiak.
Ideia, noski, Iruñeko San Fermin bezperako txupinazotik hartu zuten. Han, lehenengoa, 1931an jaurti zuen Juan Etxepare Aramendia Txupin izeneko iruin-seme estankero eta errepublikarrak, Iruñeko Gaztelu plazatik. Urtero errepikatu zuen errito bilakatu dena, harik eta 1936an faxistek fusilatu zuten arte. Haren gorpuak, beste askorenak bezalaxe, desagertua jarraitzen du, artean.
Madalen Jaietara itzuliz, Errepublikako azken jaietan, 1935ekoetan, Madalen Egunean goizeko 06:00etan zekor-entzierroa izan zen. Ondoren, Alfonso XI kalearen atzealdean ipinitako zezen-plazan toreatu zituzten Txikito de Renteria eta Vallisoletano nobilleroek. Lehen entzierroa izan zen hura, eta ez zuen gorabeherarik izan. Zezenen bueltan bi heriotz izan dira, biak uztailaren 23an gertatutakoak: 1941ean eta 1991n. Zezenen gaia gatazkatsua izan da; esaterako, 1969an garaiko alkate Luis Maria Barinagak bertan behera utzi zituen zezenekin zerikusia zuten jarduera guztiak. Urte hartako jaietako ekintza askotan jendeak «zezenak, zezenak» oihukatu zuen protesta gisa. Diana bera ere hasi bezain pronto geldiarazi behar izan zuten. Jendearen haserrearen aurrean, 1970eko jaietarako alkateak «publikoari gutun irekia» plazaratu zuen, alkatetzara iritsi zen jai-egitarauaren eskaskeriaren gaineko kexak zirela-eta. (Rafa Bandres: Encierros y suspensiones por orden gubernativa, Oarso aldizkaria, 2010).
Berreskuratu ziren zezen festak, bai. Hala ere, 2008tik aurrera ez da zezenik agertu Oreretan, suzkoa ez bada, behintzat.
Eta noiz izan ote ziren lehen Madalen jaiak?
Antxon Agirre Sorondok, Mugika eta Arozena historialariak aipatuz, 2003ko Oarso-n idatzi zuenaren arabera, XVI. menderako gure herriko jaietan «ijito, alero eta agai dantzak» dantzatzen ziren, eta zezen-festak egiten zituzten; XVIII. mendean, pilota partidak jokatzen ziren.
Maialen eta Xanti erraldoiak eta Demonioa, Indioa, Beltza, Xaku, Lepo eta konpainia buruhandiak ere batu ziren txupinazora. Erraldoiak 1919an sortuak dira eta badute beste herrietan ugaritzen ari diren erraldoiekin berezitasunik. Hain zuzen ere, besoak mugitzen dituzten erraldoi bakarrak dira. Horrek egiten ditu haien dantzak hain ikusgarriak, besoak libre gorputzaren inguruan biraka.
Ehunka urtetako historia eta borroka horiek guztiak ere eztanda egingo dute txupinazoarekin. Has dadila festa, Gora madalenak!
